Góp ý Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định 17/2023/NĐ-CP Luật sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan

Kính gửi: Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch

Trả lời Công văn số 59/BVHTTDL-BQTG ngày 7/1/2026 của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch về việc đề nghị góp ý Dự thảo Báo cáo tổng kết việc triển khai thi hành Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan (sau đây gọi tắt là Dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trên cơ sở ý kiến của doanh nghiệp, có ý kiến ban đầu như sau:

1. Về quản lý và khai thác quyền tác giả, quyền liên quan

Thứ nhất, thủ tục hành chính xác lập quyền tác giả còn mang tính thủ công, thiếu linh hoạt và thời gian xử lý kéo dài. Cụ thể, Điều 39 Nghị định 17/2023/NĐ-CP yêu cầu tác giả hoặc chủ sở hữu phải trực tiếp ký tên hoặc điểm chỉ vào tờ khai, dù đã có cơ chế ủy quyền hợp pháp. Quy định này gây khó khăn đặc biệt cho các cá nhân, tổ chức nước ngoài, làm gia tăng đáng kể chi phí và thời gian thực hiện, đồng thời chưa tương thích với nguyên tắc quyền tác giả phát sinh tự động.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cũng lo ngại về tình trạng các cơ quan thực thi thường coi Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là điều kiện bắt buộc để xử lý xâm phạm, thay vì chỉ là một loại chứng cứ (theo quy định của pháp luật, quyền tác giả, quyền liên quan không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký). Cách tiếp cận này làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền và gây tốn kém không cần thiết cho các chủ thể quyền.

Thứ hai, trong bối cảnh công nghệ phát triển, hiện thiếu khung pháp lý đối với tác phẩm tạo ra từ trí tuệ nhân tạo (AI) và hoạt động khai thác văn bản, dữ liệu (TDM). Việc thiếu hướng dẫn cụ thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xác định chủ thể quyền và phạm vi bảo hộ khi đầu tư vào các mô hình kinh doanh dựa trên huấn luyện AI.

Thứ ba, về khai thác thương mại và quản lý tài sản trí tuệ, thiếu hướng dẫn pháp lý chi tiết về phạm vi chuyển giao quyền, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc xác định chủ thể quyền trong các quan hệ lao động và thuê ngoài (outsourcing, freelancer, agency). Điều này dẫn đến nguy cơ xảy ra tranh chấp khi khai thác thương mại các tác phẩm trong ngành sáng tạo và công nghệ.

Thứ tư, pháp luật còn thiếu hướng dẫn chi tiết về ranh giới sử dụng tác phẩm trên môi trường số. Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã có các quy định về giới hạn quyền tác giả và các trường hợp ngoại lệ nhưng ranh giới này khó xác định trong môi trường số như mạng xã hội, livestream, quảng cáo trực tuyến). Việc thiếu hướng dẫn cụ thể dẫn đén tình trạng doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn khi xác định trường hợp nào cần xin phép và trường hợp nào có thể sử dụng theo ngoại lệ, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp dễ gặp phải các rủi ro pháp lý và tranh chấp bản quyền.

Từ các ý kiến trên, đề nghị xem xét bổ sung những quy định hướng dẫn cụ thể về quản lý và khai thác quyền tác giả, quyền liên quan, cụ thể:

– Về thủ tục: cho phép cơ chế uỷ quyền phù hợp với Bộ luật Dân sự, theo đó chủ sở hữu có thể uỷ quyền toàn bộ;

– Về sản phẩm sử dụng công nghệ AI: Bổ sung quy định công nhận địa vị pháp lý cho tác phẩm tạo ra bởi AI, xác định chủ sở hữu là người đầu tư hoặc vận hành hệ thống AI (khi có sự can thiệp sáng tạo của con người). Đồng thời, cần thiết lập quy định về giới hạn quyền tác giả cho hoạt động TDM để huấn luyện AI và yêu cầu minh bạch về mức độ sử dụng AI trong hồ sơ đăng ký;

– Về quản lý tài sản trí tuệ: bổ sung hướng dẫn cụ thể về xác định chủ thể quyền trong quan hệ lao động, thuê ngoài (outsourcing) để tránh tranh chấp;

– Bổ sung hướng dẫn làm rõ các trường hợp ngoại lệ không phải xin phép trên không gian mạng để tạo hành lang pháp lý an toàn cho doanh nghiệp vận hành.

2. Về bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan

Theo phản ánh của doanh nghiệp, với sự phát triển nhanh chóng của môi trường số, việc thực thi và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian này đang gặp nhiều khó khăn, cụ thể:

Thứ nhất, quy trình phát hiện, thu thập và lưu giữ chứng cứ xâm phạm trên môi trường số chưa đầy đủ. Mặc dù, Điều 57, 58, 77, 78, 111 Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã quy định về các biện pháp thu thập chứng cứ, bảo vệ quyền, nhưng quy định này vẫn thiếu các hướng dẫn chi tiết, thống nhất về việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử, đặc biệt là các vụ việc liên quan đến nền tảng trung gian nước ngoài.

Thứ hai, thiếu hướng dẫn cụ thể về việc xác định thiệt hại phi vật chất, lợi nhuận bất hợp pháp và đặc biệt là tiêu chí “quy mô thương mại”. Hiện nay, mặc dù “quy mô thương mại” là một căn cứ quan trọng để xác định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, nhưng hệ thống pháp luật vẫn chưa có bất kỳ văn bản hướng dẫn chính thức nào làm rõ nội hàm và cách áp dụng khái niệm này. Việc thiếu các tiêu chí định lượng (như số lượng bản sao, giá trị hàng hóa, hay doanh thu thu được…) khiến cả doanh nghiệp và cơ quan thực thi gặp khó khăn trong việc phân loại hành vi vi phạm là dân sự, hành chính hay hình sự.

Thứ ba, về quyền nhân thân trong việc tái sử dụng tác phẩm, pháp luật chưa có hướng dẫn để phân biệt giữa việc chỉnh sửa mang tính kỹ thuật cần thiết cho việc khai thác hợp pháp với hành vi xâm phạm quyền nhân thân của tác giả. Sự thiếu rõ ràng này gây cản trở việc tái sử dụng tác phẩm và làm gia tăng nguy cơ tranh chấp pháp lý cho doanh nghiệp.

Do vậy, đề nghị xem xét nghiên cứu, điều chỉnh, bổ sung các quy định về bảo vệ quyền, quyền liên quan theo hướng:

– Về thực thi và chứng cứ: bổ sung hướng dẫn thống nhất về cơ chế thu thập, bảo quản và sử dụng chứng cứ điện tử;

– Về xác định vi phạm: bổ sung quy định làm rõ nội hàm và cách áp dụng khái niệm “quy mô thương mại” để tạo cơ sở xác định ngưỡng trách nhiệm hình sự, đồng thời ban hành phương pháp tính toán thiệt hại phi vật chất trên môi trường số;

– Về quyền nhân thân: bổ sung hướng dẫn cụ thể để xác định ranh giới giữa các chỉnh sửa kỹ thuật cần thiết với các hành vi xâm phạm quyền nhân thân;

Trên đây là một số ý kiến ban đầu của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam về Dự thảo Báo cáo tổng kết việc triển khai thi hành Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan. Rất mong Quý Cơ quan cân nhắc để chỉnh sửa, hoàn thiện. Bên cạnh đó, VCCI xin đính kèm một số góp ý chi tiết của doanh nghiệp để Quý Cơ quan xem xét.

Trân trọng cảm ơn sự hợp tác của Quý Cơ quan./.