Góp ý Hồ sơ đề xuất chính sách của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi)

Kính gửi: Bộ Tài chính

Trả lời Công văn số 5402/BTC-QLCS của Bộ Tài chính về việc đề nghị góp ý Hồ sơ đề nghị chính sách của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sau đây gọi tắt là Hồ sơ), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) có một số ý kiến ban đầu như sau:

Hiến pháp 2013 ghi nhận về việc pháp luật bảo hộ quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế, “trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh hoặc vì lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống thiên tai, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của tổ chức, cá nhân theo giá thị trường”. Nhà nước thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản là hoạt động tác động trực tiếp đến quyền tài sản của cá nhân, tổ chức. Vì vậy, khi thiết kế chính sách liên quan đến trưng mua, trưng dụng cần đảm bảo sự thận trọng trong xác định các trường hợp, các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng cũng như các biện pháp để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức có tài sản.

Về cơ bản, các chính sách trong Hồ sơ đã thể hiện được tinh thần về bảo vệ quyền tài sản của người dân, tổ chức và Nhà nước chỉ thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản trong trường hợp thật cần thiết. Tuy vậy, để các chính sách đảm bảo tính minh bạch, thống nhất và hợp lý, đề nghị xem xét, cân nhắc một số vấn đề sau:

1. Chính sách 2: Hoàn thiện quy định về các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng để bảo đảm bao quát các loại tài sản trong thực tiễn nhằm huy động kịp thời nguồn lực về tài sản đáp ứng nhu cầu của Nhà nước trong trường hợp thật cần thiết theo luật định

Hồ sơ đã đề xuất chính sách theo hướng hạn chế loại tài sản được trưng mua và mở rộng các loại tài sản được trưng dụng. Luật chỉ quy định nhóm tài sản, Chính phủ quy định tài sản cụ thể trong Danh mục. Chính sách này cần được xem xét ở các điểm sau:

– Về việc mở rộng các loại tài sản được trưng dụng như: vật nuôi, công trình hạ tầng kỹ thuật, cơ sở hạ tầng viễn thông, hạ tầng số và công trình kết cấu hạ tầng khác; máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông vận tải, phương tiện thông tin liên lạc và phương tiện kỹ thuật khác.

“Công trình kết cấu hạ tầng khác”, “phương tiện kỹ thuật khác” là chưa đủ rõ để xác định các loại tài sản được trưng dụng và có thể dẫn tới nguy cơ lạm dụng trong quá trình thực thi, gây tác động lớn đến quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức có tài sản.

Việc trưng dụng “hạ tầng viễn thông, hạ tầng số” là các loại tài sản mới được bổ sung trong Hồ sơ. Các hạ tầng viễn thông, hạ tầng số của doanh nghiệp chứa dữ liệu bí mật kinh doanh và thông tin cá nhân của hàng triệu người dùng. Trưng dụng vật lý máy chủ có thể dẫn đến nguy cơ rò rỉ dữ liệu, vi phạm quyền bảo mật thông tin. Vì vậy, đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo đảm về trách nhiệm bảo mật thông tin, dữ liệu lưu trữ trên hạ tầng đó; không được can thiệp vào dữ liệu không liên quan trực tiếp đến mục đích trưng dụng, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

– Về việc trao quyền cho Chính phủ quy định cụ thể các loại tài sản trong Danh mục được trưng dụng. Điều này cần cân nhắc lại, bởi vì việc xác định các tài sản bị trưng dụng sẽ tác động trực tiếp đến quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức – quyền được Hiến pháp ghi nhận và bảo vệ, do đó cần thiết phải quy định tại Luật. Quy định Danh mục tại Nghị định sẽ tạo cơ chế linh hoạt cho việc sửa đổi, bổ sung các tài sản trong Danh mục – thuận lợi cho các cơ quan quản lý, nhưng ở chiều ngược lại, sẽ tác động rất lớn đến quyền lợi của các tổ chức, cá nhân có tài sản bị trưng dụng. Xuất phát từ các yếu tố này, đề nghị xác định cụ thể ngay tại Luật các tài sản sẽ bị trưng dụng mà không giao cho Chính phủ quy định.

2. Chính sách 3: Hoàn thiện quy định để tăng cường phân cấp, phân quyền trong trưng mua, trưng dụng tài sản

Hồ sơ đề xuất chính sách theo hướng quy định khung về thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo hướng xác định danh mục các chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản, việc xác định cụ thể từng chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo từng trường hợp cụ thể thì giao Chính phủ quy định chi tiết. Theo thuyết minh chính sách, dự kiến Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ có thẩm quyền trưng dụng tài sản.

Đề xuất chính sách này cần được cân nhắc, xem xét ở các điểm sau:

– Như đã phản ánh ở trên, trưng mua, trưng dụng tài sản là hoạt động tác động trực tiếp đến quyền tài sản của cá nhân, tổ chức – quyền được Hiến pháp ghi nhận và bảo vệ. Việc xác định trường hợp, loại tài sản và thẩm quyền quyết định định trưng dụng, trưng mua cần được thiết kế một cách thận trọng, xem xét kĩ lưỡng để đảm bảo kiểm soát được quyền lực Nhà nước, hạn chế tối đa xâm phạm quyền tài sản của người dân, tổ chức. Theo thuyết minh quy định dự kiến, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ có thẩm quyền trưng dụng tài sản. Đây là quy định phù hợp với chính sách phân cấp, phân quyền. Nhưng nhìn ở góc độ khác, về tính khả thi và khả năng kiểm soát quyền lực, liệu phân cấp cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã và không có bất kì giới hạn và điều kiện nào tại Luật liệu có thực sự là phù hợp?

Theo quy định tại Hiến pháp, trưng dụng tài sản chỉ được sử dụng trong trường hợp “thật cần thiết” vì “lý do quốc phòng, an ninh hoặc vì lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống thiên tai”. Để xác định được các trường hợp “thật cần thiết” vì “lý do quốc phòng, an ninh”, “vì lợi ích quốc gia”, chính quyền địa phương ở cấp thấp nhất có năng lực để thực hiện chính xác và phù hợp hay không? Cần đánh giá đến tính khả thi, bởi vì đây là biện pháp tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân, tổ chức và cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo quyền lực không bị lạm dụng/áp dụng chưa phù hợp xâm phạm đến quyền lợi của cá nhân, tổ chức.

– Việc Luật chỉ quy định mang tính nguyên tắc và trao cho Chính phủ quy định chi tiết từng chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo từng trường hợp cụ thể. Quy định này sẽ thuận lợi cho Chính phủ linh hoạt điều chỉnh thẩm quyền trưng mua, trưng dụng, nhưng lại tạo ra nguy cơ Luật không kiểm soát được sự phù hợp đối với chủ thể có thẩm quyền trưng dụng, trưng mua tài sản.

Để đảm bảo nguyên tắc phân cấp, phân quyền và có thể kiểm soát được các chủ thể sử dụng thẩm quyền phù hợp, đề nghị điều chỉnh chính sách theo hướng:

– Quy định ngay tại Luật thẩm quyền trưng dụng tài sản đối với Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong các trường hợp có điều kiện và giới hạn, ví dụ: Giới hạn trường hợp được áp dụng: phòng, chống thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh trực tiếp đe dọa tính mạng, sức khỏe con người tại địa bàn quản lý; Giới hạn tài sản được trưng dụng: phương tiện giao thông, máy móc, thiết bị, vật tư thông thường.

– Quy định ngay tại Luật từng chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo từng trường hợp, giao cho Chính phủ quy định về trình tự trưng mua, trưng dụng tài sản.

3. Chính sách 4: Hoàn thiện quy định về xác định giá trưng mua, giá trị bồi thường khi trưng dụng tài sản nhằm bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp

Hồ sơ đề xuất hoàn thiện quy định về xác định giá trưng mua tài sản, giá trị bồi thường khi trưng dụng tài sản theo hướng: đối với tài sản đặc thù, không phổ biến trên thị trường thì thực hiện xác định giá thông qua doanh nghiệp thẩm định giá hoặc Hội đồng thẩm định giá do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập.

Việc Dự thảo đề xuất cơ quan nhà nước tự thành lập Hội đồng thẩm định giá để xác định giá trưng mua hoặc giá trị bồi thường tài sản cần được cân nhắc thêm nhằm đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa các bên. Trong hoạt động trưng mua, trưng dụng, Nhà nước đóng vai trò là chủ thể trực tiếp tiếp nhận, sử dụng tài sản và có trách nhiệm thanh toán chi phí cho cá nhân, tổ chức. Vì vậy, nếu cơ quan nhà nước tự đứng ra định giá cho chính tài sản mà mình sẽ mua hoặc bồi thường, tính độc lập và khách quan có thể chưa đảm bảo, từ đó tạo ra những băn khoăn nhất định về quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu. Để đảm bảo cân bằng lợi ích giữa các bên đề nghị quy trình định giá ưu tiên giao cho các tổ chức thẩm định giá độc lập thực hiện, trong trường hợp không tìm được tổ chức thẩm định giá độc lập thì Hội đồng thẩm định giá cần có sự tham gia của doanh nghiệp, chuyên gia độc lập về thẩm định giá.

Trên đây là một số ý kiến ban đầu của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đối với Hồ sơ đề nghị chính sách của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Rất mong cơ quan soạn thảo cân nhắc để chỉnh sửa, hoàn thiện Dự thảo này.

Trân trọng cảm ơn sự hợp tác của Quý Cơ quan./.