Góp ý Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo

Kính gửi: Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương

          Trả lời Công văn số 887/XNK-NH của Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương về việc đề nghị góp ý Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định số …./2026/NĐ-CP ngày …. Tháng … năm 2026 của Chính phủ về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo (sau đây gọi tắt là Dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) có một số ý kiến ban đầu như sau:

1. Về cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch, đầu mối luân phiên xuất khẩu gạo

Cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên được thiết kế tại Dự thảo Nghị định và Dự thảo Thông tư khiến cho các thương nhân mới gia nhập thị trường hoặc thương nhân nhỏ và vừa rất khó để có thể được tham gia vào việc thực hiện hợp đồng tập trung, cụ thể:

          – Việc xác định thương nhân đầu mối trở thành “một vòng tròn khép kín” và chỉ tập trung vào một số thương nhân

Theo quy định tại Điều 19 Dự thảo Nghị định, Điều 3, Điều 4 Dự thảo Thông tư, Bộ Công Thương sẽ chỉ định một thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung. Trường hợp có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường có hợp đồng tập trung thì thực hiện cơ chế đầu mối luân phiên.

Các tiêu chí để xác định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung chủ yếu liên quan đến thành tích xuất khẩu gạo trong 02 năm gần nhất và mức độ tín nhiệm[1]. Mức độ tín nhiệm của thương nhân cũng dựa vào kết quả của hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo (Điều 15 Dự thảo Thông tư).

Để có được thành tích xuất khẩu gạo, nhất là vào thị trường dự kiến giao dịch hợp đồng tập trung thì thương nhân phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định là thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung hoặc thương nhân đầu mối luân phiên.

Như vậy, với cách thức thiết kế như trên, các thương nhân mới gia nhập thị trường, các thương nhân vừa và nhỏ dù đáp ứng các điều kiện xuất khẩu gạo theo quy định, liên kết chuỗi bền vững nhưng không có sản lượng xuất khẩu sẽ không thể cạnh tranh và nhận chỉ tiêu xuất khẩu hợp đồng tập trung lớn. Quyền lợi xuất khẩu tại các thị trường có Bản ghi nhớ, thỏa thuận sẽ tập trung vào rất ít thương nhân sẵn có thị phần lịch sử.

– Thương nhân nhỏ và vừa, mới gia nhập thị trường cũng khó được thực hiện ủy thác xuất khẩu

Trong trường hợp không được chỉ định làm thương nhân đầu mối, thương nhân mới gia nhập thị trường cũng khó có thể tham gia vào thị trường xuất khẩu gạo với tư cách thương nhân nhận ủy thác xuất khẩu. Theo quy định tại Điều 6 Dự thảo Thông tư, khoản 6 Điều 19 Dự thảo Nghị định việc phân bổ hợp đồng tập trung của các thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo để thực hiện ủy thác xuất khẩu dựa trên tiêu chí: thành tích xuất khẩu trực tiếp 06 tháng trước đó của thương nhân; trách nhiệm thực hiện giao hàng theo các hợp đồng tập trung được giao; thành tích mua thóc, gạo của thương nhân theo chỉ đạo của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền và mức độ tín nhiệm của thương nhân.

Theo quy định tại Điều 8 Dự thảo Thông tư, Bộ Công Thương phân bổ chỉ tiêu thực hiện hợp đồng tập trung cho các thương nhân theo mức độ tín nhiệm. Một trong những tiêu chí để xếp hạng tín nhiệm là kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo, trong đó thành tích xuất khẩu càng cao, xuất khẩu sang nhiều thị trường càng được điểm cao. Đây là điều mà các doanh nghiệp mới gia nhập thị trường rất khó để đạt được.

– Quy trình chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên chưa rõ ràng

          Theo quy định tại Điều 19 Dự thảo Nghị định và Điều 3, Điều 4 Dự thảo Thông tư, Bộ Công Thương sẽ chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung. Trường hợp từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường có hợp đồng tập trung thì thực hiện cơ chế đầu mối luân phiên. Tuy nhiên, cả hai Dự thảo này đang không rõ:

+ Điều kiện và tiêu chí để xác định khi nào Bộ Công Thương sẽ chỉ định 01 thương nhân duy nhất làm đầu mối cho một thị trường và khi nào thì chỉ định từ hai thương nhân trở lên. Điều này khiến cho quy trình chỉ định thương nhân đầu mối chưa đảm bảo tính minh bạch và tạo ra nguy cơ bất bình đẳng giữa các thương nhân được chỉ định và thị trường được chỉ định.

+ Nguyên tắc sắp xếp thứ tự luân phiên: Dự thảo đang chưa quy định rõ về nguyên tắc sắp xếp thứ tự luân phiên. Thứ tự luân phiên ban đầu được thiết lập trên cơ sở nào (theo điểm số tín nhiệm từ cao xuống thấp? Theo quy mô sản lượng của doanh nghiệp hay là điều kiện khác?).

+ Theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 4 Dự thảo, trong trường hợp tất cả các thương nhân đầu mối không tham gia đợt giao dịch thì “Bộ Công Thương chỉ định thương nhân khác tham gia giao dịch theo quy định”. Dự thảo không quy định rõ tiêu chí để xác định thương nhân khác tham gia giao dịch khi tất cả các thương nhân đầu mối đều từ chối tham gia.

          Khoản 3 Điều 4 Dự thảo quy định về phân bổ chỉ tiêu cho các thương nhân đầu mối theo cơ chế luân phiên, theo đó thương nhân đầu mối ký kết hợp đồng tập trung được thực hiện 2/3 số lượng 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Các thương nhân đầu mối không tham gia ký kết hợp đồng tập trung được phân bổ thực hiện 1/3 số lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Dự thảo Thông tư không quy định rõ về tỷ lệ phân bổ giữa các thương nhân đầu mối không tham gia ký kết hợp đồng tập trung: trong 1/3 số lượng gạo trong hợp đồng tập trung thì sẽ được chia đều cho các thương nhân hay là theo tỷ lệ dựa vào xếp hạng tín nhiệm?

          Như vậy có thể thấy, quy trình để chỉ định thương nhân tham gia vào hoạt động xuất khẩu hợp đồng tập trung đang thiếu rõ ràng, trao quá nhiều quyền cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định thương nhân xuất khẩu và sẽ tạo ra nguy cơ về cơ chế xin-cho trong hoạt động này.

          Tóm lại, các quy định tại Dự thảo Thông tư và Dự thảo Nghị định, thương nhân mới gia nhập thị trường sẽ rất khó để có thể tham gia vào hoạt động xuất khẩu gạo của hợp đồng tập trung. Để quy trình chỉ định thương nhân xuất khẩu gạo minh bạch, có tính cạnh tranh, tạo cơ hội cho các thương nhân mới gia nhập thị trường có cơ hội tham gia vào hoạt động này, đề nghị cân nhắc sửa đổi quy định theo hướng sau:

          – Bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt tại Điều 8 Dự thảo Thông tư. Cụ thể, dành riêng một tỷ lệ phần trăm nhất định (ví dụ từ 10% đến 15%) tổng lượng gạo trong các hợp đồng tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho nhóm thương nhân mới, doanh nghiệp vừa và nhỏ đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm để họ tích lũy thành tích ban đầu.

          – Quy định rõ các trường hợp chỉ chỉ định một thương nhân đầu mối, trường hợp phải chỉ định từ hai thương nhân đầu mối luân phiên trở lên.

          – Quy định rõ tỷ lệ phân bổ đối với các thương nhân không tham gia ký kết hợp đồng;

– Quy định rõ tiêu chí để xác định thương nhân khác tham gia khi tất cả các thương nhân đầu mối từ chối tham gia.

2. Kết quả thực hiện chế độ báo cáo và dự trữ lưu thông (Điều 16)

Khoản 2 Điều 16 Dự thảo quy định về cách tính điểm của tiêu chí kết quả thực hiện dự trữ lưu thông. Đây là một trong những tiêu chí để xếp hạng tín nhiệm thương nhân xuất khẩu gạo. Theo quy định này, thương nhân càng có tỷ lệ dự trữ lưu thông lớn thì số điểm càng cao, trong đó mức dự trữ lưu thông đạt trên 25% số lượng gạo mà thương nhân đã xuất khẩu gạo trong 06 tháng trước đó sẽ đạt điểm tối đa 40 điểm; các tỷ lệ này thấp dần sẽ tương ứng với số điểm thấp hơn (20%-22%: 32 điểm; 15%-20%: 24 điểm; 10%-15%: 16 điểm; 5%-10%: 8 điểm).

Theo quy định tại Điều 12 Dự thảo Nghị định, thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo phải thương xuyên duy trì mức dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 5% số lượng gạo mà thương nhân đã xuất khẩu trong 06 tháng trước đó. Lượng gạo dự trữ này sẽ được sử dụng trong trường hợp bình ổn giá thóc, gạo hàng hóa trong nước theo chỉ đạo của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Việc Dự thảo Nghị định và Dự thảo Thông tư sử dụng tiêu chí dự trữ lưu thông để đánh giá tín nhiệm thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo cần được cân nhắc xem xét ở các điểm sau:

– Việc dự trữ sẵn trên 25% sản lượng gạo xuất khẩu trong kho liên tục trong năm chỉ để có điểm tín nhiệm cao sẽ ảnh hưởng đến dòng vốn của doanh nghiệp. Mặt khác, yêu cầu này cũng tạo ra rủi ro cho doanh nghiệp khi bỏ ra lượng vốn lớn để mua gạo dự trữ trong khi không chắc chắn mình có được Nhà nước giao chỉ tiêu phân bổ xuất khẩu không. Trong trường hợp không được giao chỉ tiêu, doanh nghiệp sẽ rơi vào tình trạng khó khăn về lượng gạo tồn kho;

– Sản lượng lúa gạo quốc gia là một số liệu Nhà nước hoàn toàn nắm rõ thông qua báo cáo của các địa phương và Bộ Nông nghiệp. Gạo nằm ở kho của nông dân hay kho của thương nhân xuất khẩu đều là nguồn lực quốc gia. Việc ép buộc dự trữ vật chất quá lớn tại kho thương nhân chỉ làm tăng chi phí trung gian không cần thiết cho chuỗi giá trị gạo.

Đề nghị bỏ tiêu chí về mức dự trữ lưu thông làm căn cứ để tính điểm xếp hạng, trong các tiêu chí đánh giá tín nhiệm của thương nhân quy định tại khoản 1 Điều 14 Dự thảo Nghị định đã có tiêu chí về “xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm” có thể đảm bảo về nguồn cung gạo xuất khẩu.

Trên đây là một số ý kiến ban đầu của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đối với Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định số …./2026/NĐ-CP ngày …. Tháng … năm 2026 của Chính phủ về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo. Rất mong cơ quan soạn thảo cân nhắc để chỉnh sửa, hoàn thiện Dự thảo này.

Trân trọng cảm ơn sự hợp tác của Quý Cơ quan./.

[1] Các tiêu chí để xác định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung theo quy định tại khoản 6 Điều 19 Dự thảo Nghị định gồm: i) thành tích xuất khẩu gạo của thương nhân trong 02 năm gần nhất vào thị trường dự kiến giao dịch hợp đồng tập trung; ii) thành tích xuất khẩu gạo của thương nhân trong 02 năm gần nhất; iii) giao dịch với đối tác nước ngoài được chỉ định hoặc dự kiến được chỉ định làm đầu mối nhập khẩu gạo; iv) mức độ tín nhiệm của thương nhân.